سلامت نیوز_تورج فتحی : چنانچه كل منابع آب كشور را به استناد گزارش های وزارت نیرو حدود 108 میلیاردمترمكعب در نظر بگیریم حدود 40درصد آن در جلگه خوزستان جاریست كه بیش از 42میلیارد مترمكعب بر سال خواهد بود. به گزارش سلامت نیوز، آفتاب یزد نوشت: به جرات می توان گفت یكی از عمده ترین مشكلات در استان خوزستان كه علاوه بر جنبه های زیست محیطی دارای تبعات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و بویژه اقتصادی و .... است، مقوله كیفیت آب رودخانه ها و تالاب های این استان است. در سال های اخیر مشكلات جدی زیادی در تامین آب شرب سالم در شهرهای آبادان، خرمشهر، اهواز، شوش و دیگر شهرها ایجاد شده كه عامل اصلی آن افت كیفیت آب در رودخانه های استان بوده و چنانچه سد دز وجود نداشت احتمالا بیش از 5 میلیون نفر در استان خوزستان با مشكلات جدی تامین آب شرب مواجه بودند. فعالیتهای انسانی مهم در جلگه خوزستان مهمترین فعالیتهای انسانی كه در جلگه خوزستان كه برمحیط زیست آن اثرگذاراست را می توان به اجرای طرحهای توسعه ای اشاره كرد كه بطور عمده پس از جنگ تحمیلی رخ داده است. این طرح های توسعه شامل ایجاد و توسعه طرحهای كشت و صنعت نیشكر، طرح های توسعه نفت و گاز و توسعه مناطق جمعیتی و صنعتی می باشد. گذشته از افزایش جمعیت شهرها و روستاها كه منجر به تولید مقادیر چشمگیر فاضلاب های مربوطه شده و اغلب آن بصورت خام و تصفیه نشده به محیط زیست تخلیه می شوند؛ انجام فعالیت های آبزی پروری كه بطور عمده در پیرامون رودخانه كارون (و رودخانه گرگر) مستقرند نیز میزان زیادی زهاب ایجاد كرده و سپس به همین رودخانه تخلیه می شوند. اینها نیز از جمله فعالیت های كشاورزی در جلگه خوزستان هستند. طرحهای توسعه نفت و گاز و صنایع وابسته به آن بطور عمده در مناطق جنوبی جلگه خوزستان (آبادان و ماهشهر) استقرار یافته اند. سایر صنایع بزرگ و یا شهركهای صنعتی نیز بصورت پراكنده در سطح جلگه استقرار یافته اند. اما به جرات می توان گفت طرح های توسعهكشت وصنعت نیشكر از جمله اثرگذارترین طرح های توسعه ای بوده است كه هم در جغرافیای گسترده و هم ازنظر اثرگذاری برمحیط زیست چشمگیر بوده اند. تقریبا در بخش های شمالی و میانی جلگه خوزستان و مناطق باختری كارون بزرگ در زمین هایی به مساحت بیش از 150 هزار هكتار زیركشت نیشكر قرار دارند، بطوریكه در تصاویر هوایی و ماهواره ای زمین های مذكور را می توان به آسانی رصد نمود. میزان مصرف آب نیز در كشت وصنعت نیشكر بسیار بالاست. براساس گزارشهای رسمی وزارت نیرو (1392) برآورد شده كه میزان مصرف آب در سطح جلگه رقمی حدود 16 میلیاردمترمكعب برسال است. با توجه به روش های آبیاری به ازای هرهكتار زمین زیر كشت، رقمی بالغ بر حدود 1200 تا 1500مترمكعب آب مصرف می شود. بطور میانگین یك هكتار نیشكر در طول یك دوره رویش حدود 65-45 هزارمترمكعب آب مصرف می كند. تعداد دوره های آبیاری در هر دوره كشت نیشكر بطور میانگین 25-30 بار آبیاری است. در نتیجه برای مثال زمینهای زیركشت دو واحد دهخدا و امام خمینی(ره) با مساحت حدود 35000هكتار واقع در حوضه آبریز و حریم تالاب هورالعظیم درهردوره كشت حدود 1500 میلیون مترمكعب (5/1 میلیاردمترمكعب) آب مصرف و حدود نیمی از آن را بصورت زهاب به محیط زیست تخلیه می كند! چندوچون زهابهای كشت وصنعت نیشكر در جلگه خوزستان زهاب به آبهای خروجی از شبكه آبیاری كه حاصل فرایندهای آبیاری و آبشویی خاك اطلاق می شود كه بعلت وجود املاح شسته شده از خاك و نیز نهاده های كشاورزی (دارای تركیبات و مواد سمی) آلاینده آب و محیط زیست می باشد. 7 واحد بزرگ كشت وصنعت نیشكر كه پس از جنگ تحمیلی در جلگه خوزستان ایجاد و درحال توسعه و گسترش روزافزون است، در سطح زیركشتی بالغ بر 150هزارهكتار، علاوه بر بلعیدن مقادیر چشمگیری از منابع آب خوزستان، موجب تولید میلیاردها متر مكعب زهاب می گردد. این واحدهای هفت گانه در پیرامون پرآب ترین و مهمترین رودخانه های كشور و جلگه خوزستان واقعند: كارون، دز، كرخه، مارون و جراحی. در بالادست جلگه خوزستان (مثلا در سد تنظیمی گتوندعلیا، سد دز و كرخه) آب موردنیاز واحدهای 7گانه تامین می شود و در پایین دست زمینهای زیركشت با شبكه گسترده ای از كانالها و نهرهای طبیعی و دست ساز زهاب های خارج شده از زمین های زیركشت دوباره به رودخانه ها، تالابها و دشتهای بایر رهاسازی و تخلیه می شوند. برآوردهای مربوط به تخصیص های آب وزارت نیرو نشان داده كه زمینهای زیركشت نیشكر كمتراز 16میلیاردمترمكعب آب را درسال مصرف می كنند و حدود نیمی از این مقدار را بصورت زهاب به محیط زیست پس می دهند. این زهابها بدون كوچكترین تصفیه یا بازچرخانی به محیط زیست جلگه رهاسازی می شوند. زهابهای كشاورزی واحدهای 7گانه كشت و صنعت نیشكر و نیز واحدهای قدیمی تر مانند هفت تپه و سایر زمین های كشاورزی موجود (مثلا در مناطق پیرامون اندیمشك، دزفول، شوشتر و ....) در احجام بسیار زیاد بصورتی ناپایدار، قابلیت و ظرفیت ایجاد تغییرات زیادی را در منابع آب و خاك جلگه دارند. كیفیت زهابهای كشت و صنعت نیشكر نیم نگاهی به آنچه در طول دوره كشت نیشكر در خوزستان می گذرد می تواند در شناخت بهتر محتوای این زهابها كمك كند. برای مثال آبهای ورودی به زمین های زیركشت دارای هدایت الكتریكی كمتر از 1500 میكروزیمنس برسانتیمتر است درحالیكه در زمان خروج از زمینها (زهاب) به بالای 20 تا 30هزار میكروزیمنس می رسد. غلظت املاح آب هنگام ورود به زمین های كشت حداقل دهها برابر كمتر از زمان خروج از زمین های زیركشت است. این به آن معناست كه این آبها طی فرایند آبیاری و آبشویی بشدت شور می شوند، به عبارت دیگر این زهاب ها در طبقه بندی علمی آبها در ردیف آبهای شور تا ابرشور (Hypersaline) قرار می گیرند. در برخی موارد شوری زهابها بقدری بالاست كه تقریبا هیچگونه موجود زنده ای توان زیست درآنها را ندارد. دو علت اصلی برای شوری زهابها وجود دارد: ورود املاح خاك بهنگام آبیاری و نیز آبشویی خاك. عامل اول طی آبیاری و در زمان داشت نیشكر اتفاق می افتد و مقادیر زیادی از املاح خاك بصورت محلول و معلق وارد زهاب می شوند. عامل دوم به منظور ارتقای كیفیت خاك های زیركشت باید محیط خاك كاملا شسته شود. به عملیات شستشوی خاكها برای حذف املاح و قلیائیت خاك، آبشویی گفته می شود. اما آبشویی خاكها از نظر اثرگذاری و شوری بیش از حد مهمتر است. با توجه به ویژگی عمومی خاك های جلگه خوزستان كه قلیایی و نیمه شور هستند، پس از یك یا دو دوره كشت نیشكر، شور شده و بر میزان تولید محصول اثر می گذارند. علاوه براین زمین هایی كه برای نخستین بار به زیركشت می روند نیز باید پیش از كاشت، عملیات آبشویی خاك درآنها صورت پذیرد. در هر دوره آبشویی معمولا 5 تا 7 بار محیط خاك كاملا در آب غرقاب شده و سپس به نهرها و كانال های زهكش تخلیه می شوند. در نتیجه مقادیر بسیار زیادی از املاح خاك و هرآنچه در آن وجود دارد در زهاب وارد شده و نهایتا به محیط زیست تخلیه می شوند. همچنین استفاده از انواع نهاده های كشاورزی شامل انواع كودهای شیمیایی برای افزایش حاصلخیزی خاك و بكارگیری انواع سموم دفع آفات و علف كشها در مرحله داشت، میزان متفاوتی از این مواد وارد زهابها می شوند. برای مثال در هردوره كشت به ازای هر هكتار زمین زیركشت انواع كودهای شیمیایی (با توجه به نوع آنها) بین 150 تا 350 كیلوگرم و انواع سموم دفع آفات رقمی بین 40تا60 لیتر مصرف می شود. همچنین مقادیر زیادی از انواع آلاینده ها در این زهابها وجود دارد كه مهمترین آنها عبارتنداز: علف كشها، قارچ كشها، مواد و تركیبات كلروره، سولفاته، سدیم، پتاسیم، كلسیم، ذرات كلوئیدی، فلزات سنگین (آهن، مس، كادمیوم، جیوه، سرب، نیكل و كبالت)، تركیبات فسفر و سایر املاح محلول و جامد موجود در خاك. بدیهی است این زهابها با چیرگی آلاینده های وارد برآن در صورت تخلیه به محیط زیست موجب آلودگیهای متفاوتی می شوند. در نتیجه بار آلودگی زهاب های كشت وصنعت نیشكر بالا بوده و تخلیه آنها به محیط زیست جز تخریب و آلودگی درپی نخواهد داشت. برای مثال زهابهای كشت وصنعت اما م-خمینی(ره) و دهخدا حدود 16 میلیارد متر مكعب آب را بلعیده و حدود نیمی از این مقدار را با مقادیر معتنابهی از انواع آلاینده ها، بصورت زهاب به محیط زیست تخلیه می كنند كه تا مدتی پیش در حوضچه های تبخیری نوار مرزی تخلیه می شد اما از سال گذشته این زهابها به تالاب كانالیزه شده و از آنها به عنوان احیاكننده تالاب استفاده می شود. عدم توجه كافی به وضعیت كیفی این زهابها (هدایت الكتریكی و شوری بالا و نیز وجود انواع تركیبات كودهای شیمیایی و سموم دفع آفات در این زهابها) امیدواری زیادی را در احیای اكولوژیكی و كیفی آب تالاب ایجاد نمی كند، بلكه با شوری و تغییر كیفیت آب تالاب وضعیت را در آینده پیچیده تر خواهد كرد. مثال بسیار بارز دیگری از شدت تخریبی زهاب های كشت و صنعت نیشكر را می توان در منطقه آبادان و خرمشهر یافت. طی دهه های پیش از جنگ تحمیلی مناطق پیرامونی اروند رود و بهمنشیر، گستره وسیعی از نخلستان ها وجود داشت (حدفاصل خرمشهر و آبادان، جزیره مینو و سایر مناطق پیرامونی بهمنشیر) كه از آبگیری این دو رودخانه آبیاری شده و محصولاتی با كیفیت و حاصلخیزی بالا تولید می شدند. با توسعه كشت و صنعت نیشكر و تخلیه میلیاردها مترمكعب زهاب حاصله به رودخانه كارون و دز و به تبع آن افت شدید كیفیت آب رودخانه، مالكین و كشاورزان نخلستانها با آبیاری این آبهای آلوده ظرف چند سال نه تنها میزان تولید محصولاتشان بطور قابل توجهی افت كرد، بلكه خاك حاصلخیز این نخلستانها شور و بشدت قلیایی شده و پس از چند سال درختان نخل خشكیدند. بررسی تصاویر ماهواره از دهه 80 میلادی به این سو به خوبی وضعیت تخریب نخلستانهای این مناطق را نشان می دهد. آلودگی شدید آب های زیرزمینی متاسفانه در اجرای سیستم های زهكشی زمین های زیركشت نیشكر در دشت هایی كه دارای سفره های آبهای زیرزمینی هستند (مانند دشت بزرگ دزفول-شوش)، عمق زهكش ها بیش از حد بوده (گاهی تا بیش از 2 متر) و این امر سبب تماس پیوسته (سطح ایستابی) آبهای زیرزمینی با زهابها می شود. در دشتهای جلگه خوزستان عموما عمق آب های زیرزمینی كمتر از 5 متر و در برخی جاها حدود 2متر است و در نتیجه آبیاری زمین های زیركشت كه همواره با مصرف بی رویه، بدون ضابطه و استاندارد انواع و اقسام كودهای شیمیایی و سموم دفع آفات همراه است، سبب می شود علاوه بر تشدید بارآلودگی زهابها، آبهای زیرزمینی را آلوده نماید. بررسیهای صورت گرفته نشان داده است كه تقریبا در تمام زمینهای زیركشت نیشكر، آب های زیرزمینی به سموم دفع آفات، نیترات و تركیبات آن، تركیبات فسفر، فلزات سنگین (ناشی از كاربرد كودهای معدنی مانند كودهای پتاس و فسفر) و سایر تركیبات سمی آلوده شده اند. برای مثال در تمامی چاه های پیرامون شهر شوش و روستاهای اطراف آن چاه های مردم به این آلاینده ها آلوده شده و تاكنون نیز برنامه ای برای پیشگیری، كنترل و مهار این آلودگی ها توسط واحدهای آلوده كننده به اجرا درنیامده است. پیامدهای برهم خوردن تعادل هیدرولوژیكی بر محیط زیست جلگه خوزستان مسئولان و دست اندركاران بخش آب و كشاورزی خوزستان طی دو تا سه دهه اخیر زهاب های كشاورزی را به عنوان بخشی از آب های برگشتی به توده های آبی قلمداد نموده و هدایت آنها را به رودخانه ها و تالاب های جلگه خوزستان اصولی ترین و اقتصادی ترین روش مدیریت آب و زهاب دانسته اند. ساخت سدهای زیاد در بالادست حوضه های آبریز رودخانه های موجود در جلگه خوزستان و آبگیری آنها و نتیجتا كم آب شدن رودخانه های جلگه باعث شد تا ظرفیت خودپالایی و طبیعی رودخانه ها به شدت كاهش یابد و این امر باعث افزایش غلظت املاح، شوری و آلودگی ها در روخانه ها و تالاب های جلگه گردید. بطور معمول پدیده ها و فجایع زیست محیطی اغلب مقیاسهای دهه ای داشته و در دراز مدت بروز پیدا می كنند و درصورت تكرار و تداوم تخلیه زهابها به محیط زیست نتایج و تبعات زیانبار آن شدت بیشتری خواهد یافت. علاوه براین تمركز بالای مناطق جمعیتی در پیرامون رودخانه كارون باعث تخلیه آلودگی های بیشتر دیگری مانند فاضلاب های شهری و روستایی و صنعتی شده كه این امر بر میزان مواد ته نشین شده در بستر رودخانه خواهد افزود. نتیجه اینكه رودخانه كارون علاوه بر آب آلوده دارای مقادیر معتنابهی رسوبات و لجن هایی است كه دارای آلودگی بالا بوده و در صورت اجرای اقدامات پیشگیری و كاهش آلودگی ها و ساماندهی منابع آلوده كننده، باید نسبت به تخلیه میلیونهامترمكعب رسوبات آلوده از بستر رودخانه اقدام گردد. اجرای طرح های مشابه لایروبی و پاكسازی بستر رودخانه های تیمز در لندن، سن در پاریس و هان در سئول ازجمله طرح های بسیار پرهزینه ای خواهد بود كه پیش بینی می شود نسل های آینده باید هزینه های آنرا بپردازند. گرچه تاكنون هیچ گونه مطالعه مستقلی درباره اجرای طرحهای مختلف توسعه در سطح جلگه و یا طرح های اثرگذار بر جلگه خوزستان (مانند سدهای بالادست) و میزان خسارات وارده بر محیط زیست آن صورت نگرفته، اما پرواضح است كه میزان و ابعاد خسارات وارده بسیار بسیار بیشتر و بالاتر از آن است كه بتوان تصور نمود. ذكر چند مثال در این زمینه می تواند ابعاد رخدادها و فجایع درحال وقوع در جلگه خوزستان را نشان دهد. همانگونه كه اشاره شده حدود 40درصد منابع آب تجدیدشونده كشور در جلگه و استان خوزستان جاریست، اما در حال حاضر یكی از مهم ترین منابع تولید ریزگردها در كشور این استان است. ایجاد كانون های ریزگرد و بیابانی شدن مناطق بسیاری در استان با داشتن پرآبترین رودخانه ها و بزرگترین تالاب های كشور جدا ازاینكه نشاندهنده سوء مدیریت های ما در توسعه منطقه بوده، از منظر اقتصادی حاكی از خسارات سنگینی است كه برای جبران آنها باید بپردازیم. ایجاد میلیاردهامترمكعب زهابهای كشت و صنعت نیشكر در سطح جلگه خوزستان و انتخاب ساده-ترین روشهای مدیریت آنها (تخلیه به محیط زیست و آب) باعث آلودگی شدید رودخانه ها و اخیرا تالابهای استان شده است. پیش از انجام طرح های بهسازی وضعیت كیفی رودخانه ها و تالابها، باید نسبت به مدیریت مزرعه و رویكرد مصرف آب در كشت وصنعت نیشكر تجدیدنظر شود. پس ازآن در ارتباط با بهسازی و ارتقای كیفیت آب اقدامات زیاد را می توان صورت داد كه در هریك از آنها متحمل هزینه های بسیار سنگینی خواهیم بود، آنهم با صرف زمانهایی دهه ای، زیرا پدیده هایی را كه بصورت دهه ای شكل گرفته اند را نمی توان طی چندسال جبران نمود و این جزو قواعد بهسازی و پاكسازی محیط زیست است. اثرات تجمعی طرح های توسعه كشت و صنعت نیشكر و نفت و گاز از جمله موضوعاتی است كه باعث وارد آوردن تنش های بیشتر و پیچیده تری بر منابع آبی جلگه خوزستان شده است. تخلیه میلیونها مترمكعب فاضلاب های سمی و صنعتی پالایشگاه ها و پتروشیمی های مستقر در منطقه، طی سالیان متعدد (از پیش از جنگ تحمیلی تاكنون) باعث تشدید آلودگی های زیاد در تالابها و رودخانه های جلگه شده است. متاسفانه تاكنون هیچ گونه مطالعه ای در ارتباط با سهم و نقش هریك از طرح های توسعه در منطقه صورت نگرفته و در نتیجه درحال حاضر نیز نمی توان نسبت به برآورد اقتصادی و ریالی خسارات وارده بر جلگه خوزستان (با اولویت منابع آب) با توجه به كاركردهای زیست بومی و اكولوژیكی هریك از اجزای آن ارائه نمود. آنچه محرز است تخلیه بسیاربسیار بیشتر از توان طبیعی و خودپالایی منابع آبی جلگه اعم از تالابها و رودخانه ها از یك سو و توسعه نامتوازن و ناپایدار در منطقه از سوی دیگر، معضلات و بحران هایی را خلق كرده كه با ادامه این روند تنها باید برای مقابله مستقیم با آنها وارد شویم. اینكه نسبت به تغییر روش های مدیریت در بخش آب و كشاورزی باید تجدیدنظر اساسی صورت گیرد، متاسفانه و شوربختانه تا به امروز كوچكترین گامی برداشته نشده است. با توجه به اینكه بحران های زیست محیطی در كشور ابتدا در جلگه خوزستان سربرآورده و آن بصورتی است كه در دهه های آتی با ادامه روند مدیریت توسعه ناپایدار آب و كشاورزی چیزی از وخامت آن كم نخواهد شد، بر تمام مسئولان كنونی و آینده تكلیف است كه با نگاهی بر آنچه كه در گذشته برسر منطقه آورده ایم، مصمم شوند تا با تجدیدنظر در روش های توسعه آتی با نگاهی به جبران خسارات وارده و بهسازی و احیای منابع زیست محیطی تلاش و كوشش بی اندازه داشته باشند كه جز با این روش نمی توانیم به شرایط متعارفی در منطقه ای با اینهمه منابع عظیم خدادادی دست یابیم. كارشناس محیط زیست و منابع آب